Hoogstamboomgaarden in de betuwe behoud en herstel
Stel je even de Betuwe voor. Rivieren, dijken, en eindeloze weilanden.
Maar wat dit gebied écht typeert, zijn de silhouetten van oude fruitbomen.
Grote, statige bomen met takken die tot bijna 10 meter de lucht in groeien. Dit zijn de hoogstamboomgaarden. Ze zijn niet alleen prachtig om te zien, ze zijn de longen van de streek.
Helaas verdwijnen ze als sneeuw voor de zon. Waarom? En, belangrijker nog: wie zorgt er dat we ze niet kwijtraken? Laten we het erover hebben, want er gebeurt ontzettend veel achter de schermen.
De Grote Kaalslag: Hoe Het Zover Kwam
Om te begrijpen waar we nu staan, moeten we terug naar de jaren 70. Toen was de fruitteelt een goudmijn.
Alleen wilden ze in die tijd alles sneller, makkelijker en efficiënter. De Europese Unie bedacht destijds de ‘rooipremie’. Telers kregen geld om hun hoge, oude bomen om te hakken en te vervangen door lage bomen.
Die lage bomen zijn wat je nu vaak ziet in moderne fruitteelt: strakke rijtjes waar je makkelijk met een plukmachine langsrijdt.
Het gevolg? Een drama voor het landschap. Waar vroeger kilometers lang sfeervolle boomgaarden lagen, zijn nu vaak kale akkers of strakke percelen overgebleven.
Volgens experts van het Nederlands Fruitnetwerk is er in de Betuwe nog maar zo’n 5% over van wat er ooit was. Dat is ontzettend weinig. Die ellende begon dus in de jaren 70 en heeft diepe sporen nagelaten.
De Strijd Vrijwilligers: De Hoogstambrigades
Gelukkig is er hoop. De Stichting Landschapsbeheer Gelderland (SLG) zet zich enorm in om de resterende boomgaarden te redden. Hun wapen? De mens.
Of beter gezegd: de Hoogstambrigades. Dit zijn groepen vrijwilligers uit de buurt die de handen uit de mouwen steken. Ze leren snoeien, onderhouden en beheren.
Het mooie aan deze brigades is dat het van onderop groeit. Het zijn geen bedrijven die het doen, maar bewoners die trots zijn op hun omgeving.
Tielerwaard: Actie vanuit de Bevolking
Momenteel zijn er actieve brigades in Tielerwaard, Herwijnen en Koornwaard. Maar er komen steeds meer bij.
Bij Tielerwaard kwam het initiatief echt van de bewoners zelf. Ze waren betrokken bij het project ‘Levend Landschap’ en dachten: waarom doen we het niet gewoon zelf? Ze wilden niet toekijken hoe hun landschap verdween, dus begonnen ze met een brigade om de boomgaarden in hun eigen omgeving weer op te knappen. In Herwijnen en Koornwaard speelt een andere dynamiek.
Herwijnen en Koornwaard: Bedrijven en Buurt Samen
Daar is een bedrijventerrein (De Koornwaard) waar eigenaar Robert Stephens het anders aanpakt. Hij wil niet zomaar een bedrijfsunit; hij wil een plek die leeft.
Hij heeft het terrein ingericht met poelen voor salamanders en oude fruitbomen. Maar zo’n boomgaard onderhouden kost tijd. Daarom zoekt hij hulp van bewoners.
De SLG springt hierop in. Ze helpen hem om een nieuwe Hoogstambrigade op te leiden.
Stel je voor: je werkt bij een bedrijf en helpt tegelijkertijd mee om de natuur in de regio te versterken. Een mooi voorbeeld van hoe bedrijven en bewoners elkaar kunnen vinden via vrijwilligerswerk in het Betuwse landschap.
Van Leek tot Expert: De Opleiding
Je kunt niet zomaar een boom in met een zaag. Hoogstambomen snoeien is een vak.
Daarom biedt de SLG een speciale opleiding aan voor de vrijwilligers. Dit is geen snelle cursus van een middagje; het is een serieus traject van vijf theorieavonden en vier praktijkochtenden verspreid over het jaar. Waarom zo uitgebreid? Omdat je te maken hebt met levend erfgoed.
Je leert hoe je bomen snoeit in de zomer, maar ook hoe je ze in de winter behandelt.
Je leert hoe je oude boomgaarden herstelt, hoe je bijen en andere insecten lokt (bijvriendelijk beheer), en hoe je jonge bomen plant. De SLG biedt deze opleiding gratis aan. Ze investeren in kennis, want als de vrijwilligers het weten, overleven de bomen het.
Meer Dan Alleen Fruit: De Biodiversiteit
Waarom is dit eigenlijk zo belangrijk? Waarom moeite doen voor een paar oude appelbomen?
- De kruinen: Bovenin leven vogels zoals de steenuil en spechten.
- De stammen: Oude bast is schuilplaats voor insecten.
- De bodem: Onder de bomen groeit gras en kruiden, wat weer voedsel is voor bijen en vlinders.
Het antwoord is simpel: biodiversiteit. Een hoogstamboomgaard is een mini-ecosysteem. Een moderne lage fruitboomgaard kan hier niet aan tippen.
De oude gaarden zijn letterlijk een broedplaats voor leven. Door ze te herstellen, halen we niet alleen de sfeer van vroeger terug, we bouwen ook aan een robuustere natuur voor nu.
De Mens Eruit, De Mens Eruit: Lokale Verhalen
Naast de grote projecten van SLG, zijn er ook kleine, persoonlijke initiatieven die het vermelden waard zijn. Neem Nicoline van de Beek uit Culemborg.
Zij pakte het restaureren van een oude boomgaard aan als therapie, na het verlies van haar partner.
Wat begon als een manier om met verdriet om te gaan, werd een plek voor de hele buurt. Zij creëerde een 'rouwtuin' binnen de boomgaard. Een plek waar stilte en verbinding centraal staan.
Elke eerste vrijdag van de maand worden er workshops georganiseerd. Het laat zien dat deze boomgaarden niet alleen over fruit gaan, maar over mensen, emotie en gemeenschap.
De Toekomst van de Betuwe
Het behouden van de hoogstamboomgaarden is een gevecht tegen de tijd, maar het is een gevecht dat we kunnen winnen. De combinatie van kennis (SLG), mankracht (Hoogstambrigades) en passie (lokale initiatieven) is de sleutel.
De toekomst hangt af van betrokkenheid. Het gaat niet alleen om geld; het gaat om handen die de schaar vasthouden en ogen die weten waar gesnoeid moet worden. Als we doorgaan zoals we nu bezig zijn, blijft de Betuwe die iconische streek met hoge fruitbomen. En dat is wat we willen: een landschap dat leeft, produceert en verbindt.
Veelgestelde vragen
Waarom verdwijnen de oude fruitbomen in de Betuwe?
In de jaren 70 werd er een stimulans gegeven om oude, hoge fruitbomen te vervangen door lagere, efficiëntere rijtjesbomen. Dit heeft geleid tot een drastische vermindering van het sfeervolle landschap, waarbij ooit kilometerslange boomgaarden nu vaak kale akkers of strakke percelen zijn.
Wat zijn Hoogstambrigades en wat doen ze?
De Hoogstambrigades zijn groepen vrijwilligers uit de buurt die zich inzetten om de oude, statige fruitbomen in de Betuwe te redden.
Hoe draagt Tielerwaard bij aan het behoud van de fruitbomen?
Ze leren snoeien, onderhouden en beheren, waardoor deze unieke bomen en de bijbehorende landschappen behouden blijven voor toekomstige generaties. De bewoners van Tielerwaard begonnen zelf met een brigade om de boomgaarden op te knappen, na hun betrokkenheid bij het project ‘Levend Landschap’. Ze wilden niet toekijken hoe hun landschap verdween en hebben zo een initiatief op gang gebracht dat nu steeds verder groeit.
Wat is het verschil tussen de oude fruitbomen en de moderne bomen?
Oude fruitbomen, ook wel hoogstammen genoemd, hebben takken die tot bijna 10 meter de lucht in groeien en dragen bij aan het karakteristieke landschap. Moderne bomen zijn vaak lager en worden in rijen aangeplant voor efficiënte plukken met machines, wat een minder sfeervol beeld oplevert. Volgens experts van het Nederlands Fruitnetwerk is er in de Betuwe nog maar zo’n 5% over van wat er ooit was. Dit is een zorgwekkend percentage dat aantoont hoe veel het landschap is veranderd door de ‘rooipremie’ in de jaren 70.